خواجه نصیر، معلم ثالث و فیلسوفی که ادیب هم بود

به گزارش خبرگزاری صداوسیما، حجت‌الحق حسینی درباره آثار علمی خواجه نصیرالدین طوسی گفت: خواجه نصیر از خانواده‌ای اهل فضل و دانش برخاست و با هدایت پدر، ریاضیات را نزد کمال‌الدین محمد حاسب، از شاگردان باباافضل کاشانی، آموخت. وی سپس در نیشابور و موصل دانش ریاضی را تکمیل کرد.

به گفته این استاد دانشگاه، طوسی پس از حمله مغول و اقامت اجباری در قلاع اسماعیلیه، آثاری ماندگار چون «اخلاق ناصری»، «اساس‌الاقتباس» در منطق، «رساله معینیه» در هیئت و «اخلاق محتشمی» را تألیف کرد و در دوره اقامت در الموت نیز آثاری چون «شرح الاشارات»، «تحریر اقلیدوس» و «تحریر مجسطی» را پدید آورد.

حسینی با اشاره به سقوط الموت در سال ۶۵۴ هجری افزود: هلاکوخان پس از تسلیم اسماعیلیان، با احترام از خواجه نصیر یاد کرد و اداره اوقاف را به او سپرد. طوسی پس از آن، با تأسیس رصدخانه مراغه در سال ۶۵۷ هجری، یکی از بزرگ‌ترین مراکز علمی جهان اسلام را بنیان نهاد؛ مرکزی که به گفته وی، همتای «بیت‌الحکمه» بغداد و «دارالحکمه» قاهره بود.

این پژوهشگر خاطرنشان کرد: خواجه نصیر با بهره‌گیری از سنت وقف، دانشمندان برجسته‌ای از سرزمین‌های مختلف از جمله مؤیدالدین اردی دمشقی، فخرالدین مراغی و دیگران را گرد آورد و ابزارهای نوینی همچون «حلقه شامل» را در رصدهای نجومی به کار گرفت. حاصل این تلاش‌ها تدوین «زیج ایلخانی» بود که بر پایه رصدهای مستقیم و در ۱۲ سال تنظیم شد.

حسینی با تأکید بر نقش طوسی در بنیان‌گذاری علم مثلثات کروی تصریح کرد: کتاب «کشف‌القناع عن اسرار شکل القطاع» نخستین‌بار مثلثات را به عنوان دانشی مستقل مطرح کرد و قانون سینوس‌ها را به‌صورت صریح و برهانی بیان داشت؛ اثری که بعدها به لاتین ترجمه شد و بر ریاضی دانانی چون رگیومونتانوس اثر گذاشت.

این پژوهشگر افزود: طوسی در هندسه نیز با «تحریر اصول اقلیدوس» و طرح مباحثی درباره اصل پنجم، بر جریان‌های بعدی هندسه تأثیر گذاشت. در نجوم نیز با ارائه «مدل جفت طوسی» در نقد دستگاه بطلمیوسی، گامی مهم در تحول کیهان‌شناسی برداشت؛ الگویی که به گفته برخی پژوهشگران، در شکل‌گیری نظریات بعدی در اروپا بی‌تأثیر نبوده است.

وی با اشاره به تنوع آثار خواجه نصیر گفت: آثار او شامل تألیف، ترجمه، تحریر و شرح است و در حوزه‌های ریاضیات، فلسفه، کلام، نجوم و دیگر دانش‌ها طبقه‌بندی می‌شود. براساس برخی کتاب‌شناسی‌ها، آثار او در بیش از ۲۰ رشته علمی دسته‌بندی شده و ۲۵ اثر وی به زبان فارسی نگاشته شده است؛ موضوعی که نشان‌دهنده جایگاه زبان فارسی به‌عنوان زبان علمی در آن دوره است. کتاب معیارالاشعار او هم در تقویت شعر و درباره عروض و قافیه است.

حجت‌الحق حسینی در پایان تأکید کرد: نفوذ سیاسی، اقتدار علمی و نگاه فلسفی خواجه نصیرالدین طوسی سبب شد تا او به «استادالبشر» و «معلم ثالث» پس از ارسطو و فارابی شهرت یابد؛ شخصیتی که دانش را از ساحت نظری به متن زندگی اجتماعی وارد کرد و میراثی ماندگار در تاریخ علم برجای گذاشت.