حفاظت از ذخایر ژنتیکی گیاهی ضرورتی اجتناب ناپذیر

به گزارش خبرگزاری صدا و سیما، مرکز همدان، اگرچه ایده این کار دهه هاست در دنیا به صورت غیر متمرکز انجام می‌شود، اما به صورت متمرکز در سال ۲۰۰۸ ایده نگهداری از بذر‌ها برای ۴ و نیم میلیون بذر در دنیا اجرایی شده است.
هم اکنون این مرکز در کشور نروژ و نزدیکی قطب شمال ایجاد شده که در این مرکز حدود ۱۳ هزار سال تاریخ کشاورزی گنجانده شده است که شامل بانک بذر از همه کشورهاست.

ایده حفاظت از بذر گیاهان مختلف سالهاست که در ایران هم مورد توجه قرارگرفته است. دکتر نقوی متخصص بذر گیاهی در مورد ایجاد بانک بذر در ایران می‌گوید: " هم اکنون بانک بذر ایران دارای ۹ هزار بذر است و ۷۲۰۰ عدد از بذر‌هایی که قبل از انقلاب از ایران خارج شده بود نیز از کشور‌های نظیر سوریه، آلمان، فیلیپین و دیگر کشور‌ها وارد ایران شده است. " او می‌افزاید:"این نه هزار بذر شامل بذر‌های گیاهی، دارویی و سبزیجات است که بذر دارویی از اهمیت بالایی برخوردار است. "

ضرورت وجود مرکز نگهداری بذر در همدان
استان همدان از جمله استان‌هایی است که دارای گونه‌های مختلف گیاهی است. در استان همدان سالانه حدود ۵ میلیون تن انواع محصولات کشاورزی تولید و به بازار عرضه و بخشی هم صادر می‌شود. در برخی از این تولیدات استان همدان قطب تولید اینگونه محصولات به شمار می‌رود که از آن جمله می‌توان به سیب زمینی، سیر، گردو، انگور و کشمش، سیب و هلو و برخی گیاهان همچون گندم، جو، یونجه، گشنیز و کلزا اشاره کرد. از سوی دیگر دشت‌ها و ارتفاعات استان همدان خاستگاه بسیاری از گونه‌های گیاهی دارویی است. بی علت نیست که تنوع زیاد اینگونه گیاهان بوعلی سینا را به این نقطه از کشور رساند و او را تا پایان عمر ماندگار کرد. ماحصل حضور بوعلی سینا در همدان شناسایی گونه‌های مختلفی از گیاهان دارویی بود که همه آن‌ها در کتاب‌های او ثبت و ضبط شده و بخشی هم در موزه بوعلی سینا واقع در آرامگاه این حکیم بزرگ به نمایش گذاشته شده است.
نگهداری از این تنوع گیاهی از بلایای مختلف طبیعی، اصلاح ژنتیکی و مقاوم سازی این گونه‌ها یک ضرورت به شمار می‌رود.
اهمیت این موضوع موجب شد تا مسئولان جهاد کشاورزی در کشور و استان همدان به فکر ایجاد یک بانک بذر در استان همدان بیافتند.

جمع آوری ۸ هزار نمونه گیاهی در مرکز نگهداری بذر همدان
ایجاد مرکز نگهداری بذر در واقع به نوعی می‌توان گفت: به معنای شناسنامه دار کردن گونه‌های مختلف گیاهی است. با ایحاد بانک بذر به گیاهان هویت می‌دهیم و از آن‌ها در مقابله با نمونه‌های ضعیف خارجی و برخی شرایط خاص اقلیمی و حوادث طبیعی محافظت می‌کنیم.
در ایران۹۰ هزار نمونه گیاهی ژنتیکی وجود دارد که از این میزان، بیش از ۸ هزار نمونه گیاهی در بانک بذر همدان نگهداری می‌شود.
کارشناس مرکز تحقیقات جهاد کشاورزی همدان با بیان اینکه این مرکز با همین هدف حدود ۲۳ سال قبل یعنی در سال ۷۴ فعالیت خود را آغاز کرده است می‌گوید:" این تعداد نمونه گیاهی از حدود۶۰۰ جنس،۹۰ خانواده و هزار و ۶۵۰ گونه جمع آوری شده است. "
آقای صفی خانی با بیان اینکه ذخیره این بذر‌ها می‌تواند زمینه بهره‌برداری از این گیاهان را در عملکرد بالا فراهم سازد می‌افزاید: "نمونه‌های گیاهی در بانک بذر، بر اساس نام علمی، جنس و گونه‌ای که در آن قرار دارند طبقه بندی شده اند. "

 

تغییرات اقلیمی و احتمال از بین رفتن گونه‌های گیاهی
یکی از مهم‌ترین علل ایجاد مرکز نگهداری بذر، احتمال از بین رفتن گونه‌های گیاهی به علت تغییرات اقلیمی است.
سیل، زلزله، طوفان‌ها، باد‌های سهمگین و استفاده بی رویه، از جمله مواردی هستند که می‌توانند گونه‌های گیاهی را از بین ببرند و یا در معرض انقراض قرار دهند.
"آقای صفی خانی"، کارشناس مرکز تحقیقات جهاد کشاورزی همدان معتقد است: "گونه‌های گیاهی به علت تغییرات اقلیمی و طبیعی، ممکن است از بین بروند که بانک بذر راهی برای نگهداری از گونه‌های متنوع گیاهی است. "

مرکز نگهداری بذر راهی برای تامین امنیت غذایی
"آقای اسدیان"، رئیس مرکز تحقیقات جهاد کشاورزی استان ایجاد مرکز نگهداری بذر را برای تامین امنیت غذایی امری بسیار ضروری می‌داند. او می‌گوید: "این سپرده گذاری دسترسی به منابع طبیعی را برای آیندگان آسان می‌کند و هم تولیدات محصولات کشاورزی را رونق می‌دهد. "

مرکز نگهداری بذر و حفظ گونه‌های در حال انقراض
ایجاد مرکز نگهداری بذر می‌تواند از در معرض خطر قرار گرفتن گونه‌های در حال انقراض گیاهی جلوگیری کند. از آنجایی که برخی گیاهان به علل مختلف آب و هوایی و حوادث طبیعی در حال از بین رفتن است با تهیه و حفظ بذر این گیاهان می‌توان از بین رفتن آن‌ها جلوگیری کرد.
آقای اسدیان، رئیس مرکز تحقیقات جهاد کشاورزی استان یکی از اهداف ایجاد بانک بذر را حفظ و نگهداری بانک ژن گیاهان کشاورزی می‌داند و می‌افزاید: " از ۸ هزار گونه در کشور حدود ۲ هزار گونه در حال فرسایش و از بین رفتن هستند و این‌ها صفاتی دارند که نگهداری این‌ها در بانک ژن یک ضرورت است. "

اصلاح بذر و افزایش بازده محصولات
یکی دیگر از اهدافی که ایجاد مرکز نگهداری بذر دنبال می‌کند اصلاح بذر و نوع گیاه است تا بتوان ارقام بهتری از آن به دست آورد.
"آقای خیری"، مسئول کشت بذر و نهال جهاد کشاورزی استان همدان می‌گوید: " دراین ذخیره سازی تاکید بر گیاهانی است که کم آبی را جبران کنند و در صنعت و داروسازی مورد استفاده قرار گیرند. "
او می‌افزاید: " علاوه بر نجات گونه‌های گیاهی شناسایی و پایش تنوع ژنتیکی هم انجام می‌شود تا عملکرد محصولات بالا برود و اصلاح ژنتیکی صورت گیرد. "
از جمله نمونه‌های کاربردی که در این زمینه انجام شده و از مرحله تحقیقاتی به مرحله عملیاتی رسیده است می‌توان به اصلاح بذر گندم اشاره کرد.

مسئول کشت بذر و نهال جهاد کشاورزی استان می‌گوید: " رقم گندم پیشتاز پس از ۱۰ سال در این مرکزتحقیقات تولید شده و با شرایط آب و هوایی تطبیق داده شده است".
استفاده از بذر معمولی برای کشت گندم که از محصولات استراتژیک به شمار می‌رود به طور میانگین در کشور حدود ۴ تن در هکتار در اراضی آبی است. مسئولان جهاد کشاورزی استان همدان موفق شده اند با اصلاح این بذر میزان بهره وری را بالا ببرند به طوری که میانگین برداشت محصول را با ۲۰ درصد افزایش از هر هکتار ۴ تن به هر هکتار ۵ تن افزایش داده اند که بسیار قابل توجه است.

ایجاد مرکز نگهداری بذر و مقاوم سازی محصولات
وجود وضعیت آب و هوایی متغیر وتغییرات اقلیمی در سال‌های اخیر موجب شده است که برخی محصولات بر اثر سرمازدگی از بین بروند و شاهد افت محصول شویم که هم موجب ضرر و زیان کشاورزان می‌شود و هم کاهش محصول بازار را برهم می‌زند و موجب افزایش ناگهانی قیمت محصول می‌شود.
تویسرکان شهر گردوی ایران چند سالی است که با این مشکل سخت دست به گریبان است و هر ساله شاهد سرمازدگی بسیاری از محصولات گردوی این منطقه در فصل بهار هستیم.
به طور مثال امسال به علت سرمازدگی ۴۰ درصد باغات تویسرکان معادل ۸۰ میلیارد تومان خسارت دید که بیشتر باغات گرد بودند.
وجود این مشکلات مسئولان تحقیقات جهاد کشاورزی را بر آن داشته تا بویژه در مورد محصول گردو چاره اندیشی کنند و نهال‌هایی با مقاومت بیشتر و بازدهی بالاتری تولید کنند. طرح سرشاخه کاری درختان را می‌توان راه حل این مشکل دانست. در این طرح که به صورت پایلوت در تویسرکان در حال اجراست درختان گردو با جوانه‌هایی اصلاح شده و مقاوم با بازده بالا پیوند زده می‌شوند. نکته قابل توجه در این طرح این است که گل دهی این درختان از فروردین ماه به اواخر اردیبهشت منتقل می‌شود که سرمای هوا تا حدود زیادی مرتفع شده است. اجرای این طرح می‌تواند این درختان را در مقابل سرمازدگی محافظت کند و در عین حال بهره وری محصول را نیز بالا ببرد.

ایجاد مرکز نگهداری بذر و حل مشکل کم آبی
جغرافیای ایران از نظر موقعیت در منطقه گرم و خشک قرار گرفته است به طوری که در طول قرن‌ها و هزاره‌های گذشته همواره از نظر آب در مضیقه بوده است. ایجاد قنات‌ها که از اختراعات ایرانیان در هزاره‌های قبل بوده است خودگواهی بر این مدعاست که آب کم است و باید از ان به نحو احسن استفاده کرد. ایجاد بانک بذر و اصلاح آن می‌تواند در زمینه مواجهه با کم آبی نقش موثری ایفا کند. اصلاح بذر گیاهانی مقاوم به شرایط کم آبی می‌تواند قدم موثری در این راستا باشد. مرکز نگهداری بذر این شرایط را فراهم می‌کند که با اصلاح ژنتیک بر روی بذر‌ها بذر‌هایی مقاوم با شرای کم آبی تولید کرد و در اختیار کشاورزان قرار داد.

استفاده بجا از ارقام خارجی و ترکیب با ارقام بومی
وقتی صحبت از ایجاد مرکز نگهداری بذر می‌کنیم به معنای استفاده نکردن از ارقام و نمونه‌های مطلوب خارجی نیست. بلکه می‌توان بنا به ضرورت و با تشخیص مراکز تحقیقاتی از برخی گونه‌های اصلاح شده و مفید خارجی هم برای بالا بردن کیفیت محصولات داخلی استفاده کرد.
همین رویکرد جهاد کشاورزی استان همدان چندی است موجب شده تا رقم جدید گندم از کشور صربستان بومی سازی شده و مورد استفاده در مزارع استان قرار گیرد.
آقای چایچی، کارشناس مرکز تحقیقات کشاورزی استان با اشاره به استفاده این نوع رقم جدید می‌گوید:" ارقام خارجی ۴ نوع از کشور صربستان است که با هدف تنوع ژنتیکی، صرفه جویی درمنابع آبی، افزایش راندمان محصول و مقاومت درمناطق سردسیر کشت شده است. "
گفته می‌شود که از این ارقام پارسال در سطح ۳۰۰ هکتار از زمین‌های کشاورزی استان استفاده شد.

تحقیقات، شرط لازم برای حفظ، اصلاح و افزایش بهره وری
شایدبتوان گفت که کشور ما با وجود داشتن منابع و تنوع بالای گیاهی در زمینه حفظ و اصلاح بذر‌ها و گونه‌های گیاهی با وجود فعالیت‌هایی که در این عرصه تاکنون صورت گرفته هنوز راه طولانی در پیش رو دارد که "پژوهش" خط مقدم و لازمه ورود تخصصی به این حوزه است.
امروزه در دنیا پژوهش جایگاه بالایی در تولید دارد و هزینه‌های زیادی برای آن در نظر گرفته می‌شود که البته از دید علمی و اقتصادی نوعی سرمایه گذاری است تا هزینه. ایجاد و گسترش مراکز تحقیقاتی در مراکز کشاورزی کشور همچون استان همدان می‌تواند علاوه بر ایجاد اشتغال برای جوانان تحصیل کرده بومی، موجب بهره وری و بالا بردن ارزش افزوده تولیدات کشاورزی باشد. یک حساب سرانگشتی در مورد تولیداتی که در استان صورت می‌گیرد نشان می‌دهد که همچون مورد افزایش ۲۰ درصدی تولید گندم در هکتار با اصلاح رقم گندم در سطح وسیع چه میزان صرفه اقتصادی برای کشاورزان، استان و کشور خواهد داشت. حال شما در نظر بگیرید که این بهبود عملکرد در زمینه‌های مختلف هم انجام شود که خود می‌تواند انقلابی در عرصه کشاورزی صورت گیرد.
"آقای اسدیان"، رئیس مرکز تحقیقات کشاورزی استان با اشاره به اینکه در استان سالانه یک و نیم میلیارد تومان برای این مرکز و ۱۱ ایستگاه تحقیقاتی دیگر در سراسر استان بودجه اختصاص می‌یابد می‌افزاید: "این بودجه از محل درامد‌های خود مرکز تحقیقات است. "
او می‌افزاید:" اگر بودجه ما افزایش یابد به همان نسبت کیفیت تحقیقات ما هم افزایش خواهد یافت. "
با سرمایه گذاری در حوزه کشاورزی شاهد بازگشت هزینه‌های انجام شده در کوتاهترین زمان و با ارزش افزوده بسیار بالا خواهیم بود.

 

ضرورت ایجاد مرکز نگهداری تخصصی بذرگیاهان دارویی در همدان
استان همدان دارای تنوع بالایی در گونه‌های گیاهی کوهی و دارویی است. وجود کوه‌ها و ارتفاعات زیاد در استان همدان موجب شده تا گیاهان کوهی زیادی در آنجا رشد کند که بسیاری از آن‌ها استفاده‌های دارویی دارند. استان همدان مدتهاست که قدم‌هایی در این مسیر برداشته است. ایجاد "باغ گیاهان دارویی مرکز تحقیقات جهاد کشاورزی استان" همدان و تولید و پرورش آن‌ها از سال ۷۵ قدم موثری در این راستاست. هم اکنون در این باغ افزون بر ۲۵۰ گیاه دارویی تولید و پرورش داده می‌شود. ایجاد بانک بذر گیاهان دارویی می‌تواند موجب شکوفا و اصلاح هدفمند تولید این گیاهان شود. تولید این گیاهان بعد از اصلاحات صورت گرفته بر روی آن‌ها بویژه در ابعاد صنعتی می‌تواند بازار مناسبی در داخل و خارج به همراه داشته باشد. با توجه به اقبال مردم نسبت به گیاهان دارویی به علت تاثیرات و هزینه‌های پایین می‌توان به جرات گفت: آینده اقبال مناسبی به این دارو‌های گیاهی نشان خواهد داد. البته در گام بعدی فرآوری گیاهان و تولید انواع دارو‌ها در قالب قرص، شربت، کپسول، روغن، پودر و کرم مهم است که باید مورد توجه قرار گیرد.
صنعت دارو‌های گیاهی صنعتی بومی و ارزان است و در برخی زمینه‌ها تاثیرات شگرفی در بهبود بیماری‌ها از خود نشان داده است که در کنار پزشکی مدرن می‌تواند همپا و مکمل خوبی برای آن قلمداد گردد.