چشم انداز خروج آمریکا از برجام

در حالی که زمان تصمیم گیری دونالد ترامپ رئیس جمهور آمریکا درباره ایران در اواسط ماه مه نزدیک تر می شود، شاهد انتصاباتی در کاخ سفید هستیم نشان می دهد آمریکا به سوی خارج شدن از برجام گام بر می دارد.
گفته میشود این تصمیم به احتمال زیاد 12 مه یا قبل از آن اتفاق خواهد افتاد و با توجه به انتصاب جان بولتون به سمت مشاور امنیت ملی و مایک پومپئو به سمت وزیر امور خارجه، اهمیت پیدا می کند. بولتون و پومپئو، افرادی تندرو در مورد ایران هستند و مدتی مدید ضمن ابراز مخالفت با توافق هسته ای ایران، آن را با منافع آمریکا مغایر دانسته اند.
اما معنای و پیام خروج آمریکا از برجام چیست و چشم انداز آن چیست؟
گزینه اول؛ همراهی نکردن اروپا، روسیه و چین با آمریکا: با توجه به مواضع سیاسی و تجاری کنونی دولت ترامپ در زمینه های مختلف از جمله اعمال تعرفه ها برای واردات برخی محصولات به آمریکا بعید است اروپا و روسیه و چین با آمریکا همراهی کنند. بنابراین احتمالا مهمترین پیامد خروج آمریکا از برجام تشدید اختلافات بین آمریکا از سویی و اتحایه اروپا و روسیه و چین از سوی دیگر است. انتقادات آلمان، فرانسه، چین و روسیه از ترامپ در زمینه برجام از این منظر ارزیابی می گردد.
سرگئی لاوروف وزیر خارجه روسیه بار دیگر از تصمیم آمریکا برای خروج از برجام گفت: ما اهتمام ویژه ای بر ضرورت اجرای برجام از خود نشان داده ایم. تلاش هایی که برای بازنگری در این توافق صورت می گیرد با قطعنامه 2231 شورای امنیت سازمان ملل متحد تعارض دارد. تلاش هایی که برای بازنگری در برجام صورت گیرد می تواند این توافق هسته ای که با تلاش های چندین ساله به دست آمده بر هم بزند. لاوروف این سخنان را در دیدار با همتای چینی خود بیان کرد. لاوروف در این دیدار خاطرنشان کرد روسیه و چین تاکید می کنند تلاش ها برای اصلاح توافق هسته ای با ایران مغایر با قطعنامه های شورای امنیت سازمان ملل متحد است.
مقامات روس این سخنان را در پاسخ به اظهارات مقامات آمریکایی بیان کرده اند، آمریکایی ها گفته اند برجام یا باید اصلاح شود یا از آن خارج می شویم.
ژرژ آرو سفیر فرانسه در آمریکا نیز دیروز در پیامی در حساب توئیتر خود از آمریکا خواست برنامه های خود را برای مقابله با ایران در صورتی که این کشور غنی سازی اورانیوم را از سر بگیرد اعلام کند. وی افزود: من در مورد اینکه چطور می توان برجام را نابود کرد و اینکه اروپایی ها در این بحران چه مسئولیتی دارند مطالب بسیاری خوانده ام اما کلمه ای در مورد اوضاع پس از برجام وجود ندارد.
گزینه دوم؛ همراهی کردن اروپا با آمریکا: آمریکا پس از خروج از برجام، تحریم ها را بر شرکت های خارجی که در حال تجارت با ایران هستند، مجددا برقرار می کند. این یک تفسیر غم انگیز درباره قاطع نبودن اروپا در روابط دو سوی آتلانتیک میان اروپا و آمریکاست. نتیجه این همراهی میتواند بازگشت شرایط به پیش از برجام باشد یعنی تحریم بسیار سخت گیرانه علیه ایران. البته این گزینه ضعیف است. ممکن است آمریکا از برجام خارج شود و با اعمال تحریم های یک طرفه، شرکت های اروپایی و غیر اروپایی را مجبور به قطع سرمایه گذاری در ایران کند ولی این تحریم ها در حدی نباشد که به تحریم های پیش از برجام برسد و مثلا صادرات نفت ایران را شامل شود.
برخی شواهد نشان می دهد محافل کارشناسی و سیاسی تندرو آمریکا به این نتیجه رسیده اند که اگر آمریکا از برجام خارج شوند و تحریم های علیه ایران - بجز در زمینه صادرات نفت - بازگردد، تهران همچنان به تعهدات هسته ای خود در برجام عمل خواهد کرد.
آنها معتقدند: پس از خروج آمریکا از برجام احتمال وضع تحریم های جدید در سازمان ملل متحد وجود ندارد. بنابراین، ایران نسبتا مطمئن است که دوران تحریم های نفتی تمام شده است. در صورت اجرا نشدن تحریم های موثر نفتی، اقتصاد ایران همچنان روی پای خود می ایستد.
ظاهرا این رمز حمایت آمریکا از ترک برجام بدون لطمه دیدن برجام است. چیزی که مطالبه اروپایی ها نیز می باشد.
اما گزینه سوم؛ تبلیغاتی بودن ادعای ترامپ در زمینه خروج از برجام: صاحب نظران جهان معتقدند خروج آمریکا از برجام هیچ فایده ای برای این کشور ندارد.
­چارلز کپچن پژوهشگر ارشد شورای روابط خارجی آمریکا در گفتگو با شبکه تلویزیونی الجزیره عربی و در پاسخ به این سوال که ترامپ با خروج از برجام چه دستاوردی می تواند داشته باشد؛ گفت: من هیچ فایده ای برای خروج از توافق هسته ای با ایران نمی دانم جز اینکه از این طریق تعدادی از افراد تندرویی که پیرامون او را گرفته اند ارضا می کند. وی درباره واکنش ایران به خروج آمریکا از برجام نیز گفت: پیش بینی می کنم با خروج آمریکا از برجام، ایرانی ها پایان این توافق را اعلام کنند و پس از آنکه این توافق را پایان یافته اعلام کردند آنها آزاد خواهند بود که به هر صورت که می خواهند برنامه هسته ای شان را پیش ببرند... همچنین پیش بینی می کنم که اختلافات شدیدی میان اروپا و آمریکا ایجاد شود زیرا ممکن است که آمریکا تحریم های اضافی جدیدی علیه شرکت هایی که با ایران تعامل دارند وضع کند. اگر چنین شود پیش بینی می شود که اروپایی ها دست به اقدام های تلافی جویانه بزنند. در اینجا ما شاهد افزایش تنش میان آمریکا و ایران از یکسو و ایجاد دو دستگی میان اروپا و آمریکا از سوی دیگر خواهیم بود.
حتی ماری کازنسکی نائب رئیس موسسه بلوشر برای مقابله با گسترش تسلیحات هسته ای و کارشناس امور ایران نیز به شبکه تلویزیونی الجزیره عربی گفت: اعضای دولت ترامپ درباره برجام نظر واحدی ندارند و همه مشاوران ترامپ به او می گویند که باید در برجام باقی بماند. وی افزود: ژنرال ماتیس وزیر دفاع آمریکا می گوید خروج از برجام تصمیم بدی است و توافق هسته ای به نفع امنیت ملی آمریکا است. تمامی مشاوران ترامپ با این نظر ژنرال ماتیس موافق هستند. در دولت آمریکا، ترامپ، مایک پمپئو وزیر خارجه و جان بولتون مشاور امنیت ملی آمریکا تنها کسانی هستند که با تغییر نظام ایران موافقند و از خروج از برجام حمایت می کنند اما آنها در این تصمیم تنها هستند و بقیه اعضای دولت از توافق هسته ای حمایت می کنند. آمریکا راهبرد روشنی در خصوص خاورمیانه (غرب آسیا)، ایران و سوریه ندارد. دولت ترامپ هم اکنون به شدت دچار دودستگی شده است، این دولت به پیامدهای تصمیم خود چندان نمی اندیشد.
بنابراین می توان گفت همه این مانورهای ترامپ بر ضد برجام رسانه ای و سیاسی است، مانورهایی که تا کنون سبب شده برجام به صورت کامل اجرا نشود. گفته می شود در نتیجه ادعا های ترامپ برجام وضعیت بلاتکلیفی پیدا کرده است و به همین علت تا اکنون شور و شوق اولیه اروپا برای سرمایه گذاری در ایران، ناپدید شده است.

--------------------------------------
عبدالرضا خلیلی
­